|
STANY
NADZWYCZAJNE
Struktury zarządzania
kryzysowego działają nie tylko podczas wystąpienia sytuacji kryzysowej,
ale również w sytuacjach szczególnego zagrożenia bezpieczeństwa, czyli w
stanach nadzwyczajnych.
Stany nadzwyczajne określa art. 228 ust. 1
Konstytucji RP, który mówi, że: „W sytuacjach szczególnych zagrożeń,
jeżeli zwykłe środki konstytucyjne są niewystarczające, może zostać
wprowadzony odpowiedni stan nadzwyczajny: stan wojenny, stan wyjątkowy
lub stan klęski żywiołowej.”
Najczęściej stany nadzwyczajne wprowadza się w związku z
wystąpieniem skutków katastrof naturalnych, znacznych szkód
spowodowanych przez człowieka, niepokojów społecznych, powstań,
rewolucji, poważnych zakłóceń w dostawach energii, konfliktów
międzynarodowych o dużej skali czy też konfliktów zbrojnych.
Tryby wprowadzenia i zniesienia stanów
nadzwyczajnych, a także działanie organów administracji publicznej oraz
zakresy ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanów
nadzwyczajnych określają ustawy i akty wykonawcze:
1. Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski
żywiołowej (Dz.U.2017.1897).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 r. w sprawie
szczegółowych zasad udziału pododdziałów i oddziałów Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub
ich usuwaniu (Dz.U. Nr 41, poz. 347).
2. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym
(Dz.U.2016.886).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 2013 r. w sprawie
szczegółowych zasad użycia oddziałów i pododdziałów Sił Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej w czasie stanu wyjątkowego (Dz.U.2013.1733).
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o
kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego
podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej
(Dz.U.2017.1932).
- rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie
organów właściwych do stosowania w czasie stanu wojennego ograniczeń
wolności i praw człowieka i obywatela wobec osób, których działalność
zagraża bezpieczeństwu lub obronności państwa, oraz trybu postępowania w
tych sprawach (Dz.U. Nr 219, poz. 2219).
4. Ustawa z dnia 22 listopada 2002 r. o wyrównywaniu strat
majątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego
wolności i praw człowieka i obywatela (Dz.U. Nr 233, poz. 1955).
Stan nadzwyczajny wyróżnia się tym, że:
1.Stan nadzwyczajny może być wprowadzony tylko na podstawie ustawy, w
drodze rozporządzenia, które podlega dodatkowemu podaniu do publicznej
wiadomości.
2.Decyzje podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą
odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego
przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
3. Ustawy określają zasady działania organów władzy publicznej oraz
zakres, w jakim mogą zostać ograniczone wolności i prawa
człowieka i obywatela w czasie poszczególnych stanów nadzwyczajnych
4.Jeżeli chodzi o ograniczenia praw człowieka i obywatela, to
Konstytucja wprowadza jedną ogólną zasadę, tzn. te ograniczenia nie mogą
być wprowadzone z uwagi na rasę, narodowość, pochodzenie, wyznanie,
majątek.
5. Stan nadzwyczajny powinien trwać czas oznaczony, możliwie jak
najkrótszy, niezbędny do pokonania zagrożenia i przywrócenia
normalnego funkcjonowania państwa.
6. Działania podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą
odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego
przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa.
7. Ustawa może, określić podstawy, zakres i tryb wyrównywania strat
majątkowych wynikających z ograniczenia wolności i praw
człowieka i obywatela,
8.W czasie stanu nadzwyczajnego nie mogą być zmienione: Konstytucja,
ordynacje wyborcze do Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego,
ustawa o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej oraz ustawy o stanach
nadzwyczajnych. Ważne jest, że obowiązuje to także do 90 dni
bezpośrednio po zakończeniu stanu nadzwyczajnego.
STAN KLĘSKI ŻYWIOŁOWEJ
Stan klęski żywiołowej (stan
nadzwyczajny) określa ustawa z 18 kwietnia 2002 o stanie klęski
żywiołowej (Dz.U.2017.1897)
Klęska żywiołowa - to
katastrofę naturalną lub awarię techniczną, których skutki zagrażają
życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo
środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie
podjęte tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków, we
współdziałaniu różnych organów i instytucji oraz specjalistycznych służb
i formacji działających pod jednolitym kierownictwem.
Katastrofa naturalna - to
zdarzenie związane z działaniem sił natury, w szczególności wyładowania
atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady
atmosferyczne, długotrwałe występowanie ekstremalnych temperatur,
osuwiska ziemi, pożary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach i
morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych, masowe występowanie
szkodników, chorób roślin lub zwierząt albo chorób zakaźnych ludzi albo
też działanie innego żywiołu.
Katastrofą naturalną lub awarią techniczną może być również zdarzenie
wywołane działaniem terrorystycznym.
Awaria techniczna - rozumie
się przez to gwałtowne, nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie
obiektu budowlanego, urządzenia technicznego lub systemu urządzeń
technicznych powodujące przerwę w ich używaniu lub utratę ich
właściwości.
Cyberprzestrzeń to przestrzeń
przetwarzania i wymiany informacji tworzona przez systemy
teleinformatyczne, określone w art. 3 pkt 3
ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów
realizujących zadania publiczne (Dz.U.2017.570 z późn. zm.) wraz z powiązaniami
pomiędzy nimi oraz relacjami z użytkownikami.
Katastrofę naturalną lub awarię techniczną mogą wywołać również
zdarzenia w cyberprzestrzeni oraz działania o charakterze
terrorystycznym.
Stan klęski żywiołowej może być wprowadzony dla
zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych lub awarii technicznych
noszących znamiona klęski żywiołowej oraz w celu ich usunięcia.
Stan ten wprowadzany jest przez Radę Ministrów w drodze rozporządzenia z
własnej inicjatywy lub na wniosek właściwego wojewody.
Rozporządzenie, o którym mowa, ogłasza się w Dzienniku Ustaw, a ponadto
podaje do publicznej wiadomości, w drodze obwieszczenia właściwego
wojewody przez rozplakatowanie w miejscach publicznych, a także w sposób
zwyczajowo przyjęty na danym obszarze
Stan klęski żywiołowej może być wprowadzony na obszarze, na którym
wystąpiła klęska, a także na obszarze, na którym wystąpiły lub mogą
wystąpić jej skutki. Wprowadza się go na czas oznaczony, niezbędny dla
zapobieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia, nie dłuższy
jednak niż 30 dni. W okresie 90 dni od dnia zakończenia stanu klęski
żywiołowej nie mogą się odbyć wybory ani referendum.
Stan klęski żywiołowej może zostać przedłużony na czas oznaczony, w
drodze rozporządzenia Rady Ministrów, po wyrażeniu przez Sejm zgody na
to przedłużenie
Rada Ministrów, w drodze rozporządzenia, znosi stan klęski żywiołowej na
całym obszarze jego obowiązywania lub na części tego obszaru przed
upływem czasu, na który został wprowadzony, jeżeli ustaną przyczyny jego
wprowadzenia.
Przykładowe ograniczenia wolności i praw
człowieka i obywatela w czasie stanu klęski żywiołowej:
- zawieszenie lub zakaz prowadzenia działalności
gospodarczej;
- reglamentacja zaopatrzenia w określonego rodzaju artykuły;
- obowiązek poddania się badaniom lekarskim, szczepieniom ochronnym i
kwarantannie;
- zakaz przemieszczania się lub przebywania w określonych miejscach;
- poddanie się nakazom ewakuacji;
- zakaz organizowania i przeprowadzania imprez masowych;
- zakaz prowadzenia strajku;
- wykorzystanie bez zgody właściciela nieruchomości lub rzeczy ruchomej.
Niezbędne ograniczenia wolności i praw
wprowadza wójt, starosta lub wojewoda w zależności od
obszaru, w granicach określonych w rozporządzeniu
wprowadzającym stan nadzwyczajny i w oparciu o to rozporządzenie,
zarządzenia albo decyzje (starosta, wójt), a wojewoda wydaje
rozporządzenia i decyzje, przy czym zarządzenia i rozporządzenia w
sposób ogólny i abstrakcyjny określają podmioty, na których ciąży
obowiązek, natomiast decyzje wydawane są w odniesieniu do ściśle
określonej kategorii osób.
Rozporządzenia i zarządzenia obwieszcza się poprzez rozplakatowanie w
miejscach publicznych oraz ogłoszenia w prasie.
STAN WYJĄTKOWY
Stan wyjątkowy określa ustawa z dnia
21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz.U.2017.1928).
Stan wyjątkowy może być wprowadzony
w sytuacji szczególnego zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa,
bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego, w tym spowodowanego
działaniami terrorystycznymi lub działaniami w cyberprzestrzeni,
które nie może być usunięte poprzez użycie zwykłych środków
konstytucyjnych.
Stan wyjątkowy na wniosek (w formie uchwały) Rady Ministrów jest
wprowadzany przez Prezydenta RP w drodze rozporządzenia. Następnie Sejm
zatwierdza rozporządzenie Prezydenta RP.
W razie zagrożenia konstytucyjnego ustroju państwa, bezpieczeństwa
obywateli lub porządku publicznego, Prezydent Rzeczypospolitej na
wniosek Rady Ministrów może wprowadzić, na czas oznaczony, nie dłuższy
niż 90 dni, stan wyjątkowy na części albo na całym terytorium państwa.
Przedłużenie stanu wyjątkowego może nastąpić tylko raz, za zgodą Sejmu i
na czas nie dłuższy niż 60 dni.
Stan wyjątkowy obowiązuje od dnia ogłoszenia rozporządzenia Prezydenta
RP, w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. Rozporządzenie
Prezydenta RP o wprowadzeniu stanu wyjątkowego oraz inne akty prawne
dotyczące tego stanu podaje się do publicznej wiadomości, w drodze
obwieszczenia właściwego wojewody, przez rozplakatowanie w miejscach
publicznych, a także w sposób zwyczajowo przyjęty
na danym obszarze.
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Rady Ministrów, w drodze
rozporządzenia, znosi stan wyjątkowy przed upływem czasu, na jaki został
wprowadzony, jeżeli ustaną przyczyny wprowadzenia tego stanu oraz
zostanie przywrócone normalne funkcjonowanie państwa.
Na obszarze, na którym został wprowadzony stan wyjątkowy, ograniczeniom
wolności i praw człowieka i obywatela podlegają wszystkie osoby fizyczne
zamieszkałe lub przebywające tam chociażby czasowo. Ograniczenia te
stosuje się odpowiednio wobec osób prawnych i jednostek organizacyjnych
nie posiadających osobowości prawnej, mających siedzibę lub prowadzących
działalność na obszarze objętym stanem wyjątkowym
Przykładowe ograniczenia wolności i praw
człowieka i obywatela w czasie stanu wyjątkowego:
• ograniczenie wolności zgromadzeń i stowarzyszeń;
• ograniczeni prawa do strajków i innych form akcji protestacyjnych;
• ograniczenie wolności przemieszczania się;
• ograniczenia w zakresie praw do informacji i tajemnicy korespondencji;
• możliwość reglamentacji towarów;
• ograniczenia w zakresie wolności gospodarczej;
• ograniczenia dotyczące transportu.
Szczególne środki ograniczenia wolności i praw
obywatelskich występujące tylko w czasie stanu wyjątkowego:
- odosobnienie;
- rozmowa ostrzegawcza.
STAN WOJENNY
Stan wojenny określa ustawa z dnia
29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego
Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom
Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2017.1932).
Stan wojenny może zostać wprowadzony w razie zewnętrznego zagrożenia
państwa, w tym spowodowanego działaniami o charakterze
terrorystycznym lub działaniami w cyberprzestrzeni, zbrojnej napaści na
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub gdy z umowy międzynarodowej
wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji, Prezydent
Rzeczypospolitej Polskiej może, na wniosek Rady Ministrów, wprowadzić
stan wojenny na części albo na całym terytorium państwa.
Rozporządzenie Prezydenta RP o wprowadzeniu stanu wojennego, w tym
spowodowanego działaniami terrorystycznymi, musi zostać przedstawione do
zatwierdzenia Sejmowi RP.
Pod pojęciem zewnętrzne zagrożenie państwa
rozumie się celowe działania, godzące w niepodległość, niepodzielność
terytorium, ważny interes gospodarczy Rzeczypospolitej Polskiej lub
zmierzające do uniemożliwienia albo poważnego zakłócenia normalnego
funkcjonowania państwa, podejmowane przez zewnętrzne w stosunku do niej
podmioty.
Stan wojenny wprowadza się na czas nieokreślony (w rozporządzeniu nie
określa się czasu trwania stanu wojennego
Stan wojenny obowiązuje od dnia ogłoszenia rozporządzenia w Dzienniku
Ustaw. Rozporządzenie Prezydenta RP o wprowadzeniu
stanu wojennego oraz inne akty prawne dotyczące tego stanu podaje się do
publicznej wiadomości, w drodze obwieszczenia właściwego wojewody, przez
rozplakatowanie w miejscach publicznych, a także w sposób zwyczajowo
przyjęty na danym obszarze.
Prezydent RP, na wniosek Rady Ministrów, w drodze rozporządzenia, znosi
stan wojenny, jeżeli ustaną przyczyny, dla których stan wojenny został
wprowadzony oraz zostanie przywrócone normalne funkcjonowanie państwa.
W czasie stanu wojennego organy władzy publicznej działają w
dotychczasowych strukturach organizacyjnych państwa i w ramach
przysługujących im kompetencji, z zastrzeżeniem przepisów niniejszej
ustawy
Rodzaje ograniczeń wolności i praw człowieka i
obywatela w czasie stanu wojennego:
• ograniczenie prawa do strajków i innych akcji
protestacyjnych;
• ograniczenie prawa do nietykalności osobistej;
• ograniczenie prawa do informacji;
• ograniczenie prawa do korespondencji;
• ograniczenie wolności zgromadzeń;
• ograniczenie wolności zrzeszania się;
• ograniczenie możliwości przemieszczania się;
• ograniczenie dostępu do towarów konsumpcyjnych;
• ograniczenie prawa w sferze wolności działalności gospodarczej;
• nałożenie na przedsiębiorców dodatkowych zadań, których realizacja
jest niezbędna dla bezpieczeństwa lub obronności państwa oraz
zapewnienia zaopatrzenia ludności;
• nałożenie na rolnika obowiązku wykonywania dostaw produktów
rolno-spożywczych oraz uprawy określonych gatunków roślin i hodowli
zwierząt;
• wprowadzenie najmu przymusowego;
• zajęcie nieruchomości na potrzeby Sił Zbrojnych;
• ograniczenia w zakresie transportu;
• ograniczenia w sferze ruchu granicznego;
• powszechny obowiązek wykonywania pracy.
|
